"Wies w malarstwie"
Stanisław Kamocki "Podwórko sąsiada"
Andrzej Malinowski "Słoneczniki"
Teodor Ziomek "Pejzaż z wiatrakiem"
Ludwik Misky "Żniwa"
Józef Krasnowolski "Dziewczyna"
Wacław Masłowski "Orka wołami"
Andrzej Malinowski "Pastuszek"
Kazimierz Lasocki "Dzieci na łące"
wcześniej pojawiały się rzadko jako zbyt trywialne, „niegodne wielkiej sztuki”. W ujęciu realistycznym „problem chłopski” zaistniał znacznie później, właściwie dopiero pod wpływem rodzącego się pozytywizmu, po 1850 r. Natomiast okres modernizmu, Młodej Polski przynosi zupełnie szczególną fascynację wsią i ludem, określaną mianem chłopomanii. Młodopolscy malarze pojmowali wieś (podkrakowską, polską) jako barwną „oazę arkadyjskiej, patriarchalnej egzystencji (...),rezerwat zdrowej, mocnej rodzimości i tradycyjnego budownictwa drewnianego, jako wizje owocujących sadów, malw i słoneczników ocieniających białe ściany słomą krytych chałup (...), wreszcie letniego, pełnego obłoków nieba (...). Wieśniak stawał się dla nich głównie kolorowym przedmiotem wmontowanym w malowniczą i dekoracyjną całość wsi polskiej” (Dobrowolski)
Wystawa pozwala w pewnym stopniu prześledzić tendencje malarstwa o tematyce wiejskiej w okresie od końca XIX w. do połowy w.XX, zarówno w sensie poszerzania problematyki podejmowanej przez malarzy, jak i wykorzystywania nowych prądów czysto artystycznych..
Prezentowane są trzy podstawowe kategorie: malarstwo krajobrazowe, wiejskie sceny rodzajowe i wizerunek (portret) chłopski.
. Pośród autorów eksponowanych na wystawie krajobrazów wielu wywodzi się ze szkoły Jana Stanisławskiego ściślej „nowoczesnej szkoły malarstwa pejzażowego” w krakowskiej Akademii po 1908 r. Natura staje się tu niemal wyłącznym modelem, i to natura w czystej postaci; rzadko spotyka się przedstawienia urbanistyczne czy nawet sztafaż ludzki. Artyści nie usiłują dawać syntezy krajobrazu; starają się raczej uchwycić jego charakterystyczne kształty i barwy. Szczególne jest tu wyczulenie na kolor w całej jego zmienności (zależnie od oświetlenia, pory roku czy dnia), modelowanie kształtu przyrody przede wszystkim barwą.
Specjalizujący się w malarstwie pejzażowym artyści, tacy, jak: S.Kamocki, J.Grubiński, J.Graczyński, czy później J.Potrzebowski wykorzystują szeroką gamę obiegowych motywów – widoki wsi o różnych porach roku; piaszczyste, pobrużdżone koleinami drogi, pola żniwne, kwitnące łąki, pastwiska z bydłem, leśne zagajniki czy fragmenty lasu, stawy, strumienie czy jeziorka leśne, a także małe, zamknięte przestrzenie- sadu, ogrodu, jakiegoś zakątka zieleni; wreszcie zagrody wiejskie, dworki, kościółki i cmentarzyki pośród sędziwych drzew. I chaty – czasem o bielonych ścianach w otoczeniu malw i słoneczników, a czasem zapadłe, ze sczerniałymi strzechami, wśród zielska zapuszczonych ogrodów...W kompozycjach o niskim horyzoncie malarze eksponowali bezkresny przestwór nieba z ruchem obłoków sunących wolno nad ziemią lub napierających groźnie skłębionych chmur: to czasem niemal mistyczne widowiska natury (Ruszczyc, Ziomek).
Chętnie studiowanym motywem, zwłaszcza przez uczniów Stanisławskiego, był pejzaż zimowy; trudny w realizacji z uwagi na ograniczone możliwości w „rozwiązywaniu” jednostajnej płaszczyzny śnieżnej. Wiele spośród eksponowanych na wystawie kompozycji świadczy o rzetelnym studium form natury (i „rzeźbiącego” je światła ) w plenerze, usiłowaniu oddania charakterystycznej atmosfery danej okolicy czy pory dnia na sposób impresjonistyczny. Na wystawie znalazł się też przykład widzenia natury oczyma kolorysty: późna praca Stanisława Kamockiego „Podwórko sąsiada” malowana w plenerze. Obraz ma bogatą fakturę: w dążeniu do nasycenia i pogłębienia koloru artysta kładzie farbę grubo, szerokimi pociągnięciami pędzla.
Pośród eksponowanych krajobrazów wiele jest przedstawień niezwykle nastrojowych; dominują to sielski spokój, cisza, harmonia kolorystyczna i nastrojowa.
Zainteresowanie wiejskimi tematami rodzajowymi przyniósł w sztuce polskiej romantyzm 1 poł. XIX w., jednak dopiero po roku 1850 (pod wpływem pozytywizmu) wizerunek wsi w kreacjach artystów staje się bardziej realistyczny, rzeczowy. Nadal jednak bywał przesłonięty „mgiełką sentymentalizmu i konwencjonalnego liryzmu”.
Artyści podejmujący rozmaite tematy malarstwa rodzajowego stworzyli obfitą i urozmaiconą galerię wiejskich typów; ich obrazy zdradzają wiele trafnej i wnikliwej obserwacji realiów wiejskiego życia. Poruszały wyobrażnię zwłaszcza obrzędy, wierzenia i zwyczaje ludowe (poznawcze cele sztuki zbliżały się więc jakby do zadań etnografii). W obrazach ziemi z motywem pracujących ludzi, wydają się oni należeć do natury, wtapiać się w nią;- często kompozycyjnie i kolorystycznie zespalają się z tłem. Na wystawie pokazane są sceny pracy na roli: orki, żniwa, zbiór ziemniaków, jak również rozmaitych innych zajęć, np. stolarza (L.Lisowski,”Przy pracy”), obróbki lnu (Z.P.Jasiński, „Kobieta czesząca len”), pastuszka ze stadem bydła (A.Malinowski, „Pastuszek”).
Portret chłopski stał się popularny w połowie XIX w. (pierwszym twórcą autentycznego ludowego wizerunku był P. Michałowski); doskonale scharakteryzowane wiejskie typy prezentują na wystawie prace m.in.J.Chełmońskiego, F.Pautscha, W.Wodzinowskiego i in.. Wizerunek wiejskiej staruszki Z.Ajdukiewicza zwraca uwagę lekkością ujęcia, a zarazem sugestywną trafnością charakterystyki. Pośród wizerunków wiejskich dziewcząt wyróżnia się „Krakowianka” K.Pochwalskiego (uznanego portrecisty) drobiazgowym, „etnograficznym” odtworzeniem wszystkich detali ludowego stroju.