Słownik Żydów w Zabrzu

Początek osadnictwa żydowskiego na terenie obecnego miasta Zabrze przypada na lata 20. XIX wieku. Wcześniej bywali tu jedynie arendarze prowadzący lokalne karczmy, którzy po zakończeniu okresu dzierżawy przenosili się w inne miejsca. W 1830 roku Żydzi mieszkali jedynie w pięciu miejscowościach, które weszły w skład obecnego Zabrza i było ich 26 (pięcioro w Małym Zabrzu, siedmioro w Starym Zabrzu, sześcioro w Mikulczycach, pięcioro w Grzybowicach i troje w Rokitnicy). W 1845 roku 56 Żydów mieszkało w sześciu miejscowościach (15 w Małym Zabrzu, dziewięcioro w Starym Zabrzu, 20 w Mikulczycach, troje w Zaborzu, sześcioro w Rokitnicy i troje w Makoszowach). W 1858 roku w dziewięciu miejscowościach mieszkało już 325 wyznawców judaizmu (110 w Małym Zabrzu, 106 w Starym Zabrzu, ośmioro w Dorocie, 22 w Mikulczycach, 51 w Zaborzu, 15 w Biskupicach, troje w Grzybowicach, siedmioro w Rokitnicy i troje w Kończycach), a trzy lata później, w 1861 roku, również w dziewięciu miejscowościach – 336 (122 w Małym Zabrzu, 94 w Starym Zabrzu, 20 w Mikulczycach, 71 w Zaborzu, 10 w Biskupicach, czworo w należącej do Grzybowic kolonii Marienau, dziewięcioro w Rokitnicy, troje w Kończycach i troje w Pawłowie). Wzrastająca liczba Żydów w Zabrzu i sąsiednich miejscowościach spowodowała chęć uporządkowania ich życia religijnego, czego pierwszym przejawem było utworzenie tu w 1865 roku gminy filialnej podległej gminie żydowskiej w Bytomiu. Z dniem 1 stycznia 1872 roku żydowscy mieszkańcy Starego Zabrza, Małego Zabrza, Zaborza z Porębą, Doroty, Maciejowa, Mikulczyc i Biskupic utworzyli samodzielną Gminę Żydowską w Zabrzu. Spis powszechny przeprowadzony w Prusach 1 grudnia 1871 roku, czyli na miesiąc przed utworzeniem tejże gminy, wykazał w miejscowościach, które objęła swym zasięgiem łącznie 731 Żydów (285 w Małym Zabrzu, 143 w Starym Zabrzu, 11 w Dorocie, 42 w Mikulczycach, 189 w Zaborzu i 61 w Biskupicach). Byli wśród nich rzemieślnicy, kupcy, oberżyści i właściciele gospód, przedsiębiorcy, prawnicy i lekarze. Uroczyste poświęcenie synagogi wybudowanej przy obecnej ul. W. Brysza nastąpiło 2 kwietnia 1873 roku. W następnych latach ogólna liczba Żydów w Zabrzu stale wzrastała: w 1885 roku było ich 977, zaś w 1910 roku – 1130 (w tym 59 w Mikulczycach). W 1925 roku w Zabrzu, Biskupicach i Zaborzu mieszkało łącznie 1160 Żydów. Po dojściu A. Hitlera do władzy w Niemczech ich liczba w Zabrzu zaczęła spadać. W październiku 1933 roku było ich tu jeszcze 1081, a w maju 1939 roku już tylko 554. Oczywistą przyczyną tego spadku były prześladowania, które nasiliły się po pogromach przeprowadzonych w „Noc Kryształową” z 9/10 listopada 1938 roku. Efektem tych prześladowań była z kolei nasilająca się emigracja (do Palestyny, krajów europejskich, Ameryki Północnej i Południowej). Ci, którzy nie wyemigrowali z Niemiec przed wybuchem wojny, w większości zginęli podczas realizacji przez hitlerowców akcji „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Ostatnich Żydów z terenu Zabrza deportowano w połowie 1942 roku – wywieziono ich najprawdopodobniej do getta w Theresienstadt i do obozu zagłady Auschwitz.

Informacje publikowane w słowniku pochodzą przede wszystkim z: ksiąg stanu cywilnego; „Gedenkbuch – Opfer der Verfolgung der Juden unter der nationalsozialistischen Gewaltherrschaft in Deutschland 1933–1945“ dostępnej na stronie http://www.bundesarchiv.de; „Zentrale Datenbank der Namen der Holocaustopfer” dostępnego na stronie http://www.yadvashem.org; materiałów archiwalnych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach oraz jego Oddziale w Gliwicach; prasy lokalnej; ksiąg adresowych.

W słowniku „Żydzi w Zabrzu” znajdują się informacje o osobach dorosłych, które mieszkały w Zabrzu do 1942 roku. Kolejne rubryki ich biogramów to: nazwisko i imię, daty życia, rodzice, współmałżonkowie, dzieci (przy córkach podano nazwiska ich mężów), działalność zawodowa (zawód, miejscowość będąca częścią obecnego Zabrza, w której osoba mieszkała/pracowała, daty występowania w dokumentach innych niż księgi urodzenia i zgonu), inne – działalność w różnego rodzaju organizacjach, przyznane odznaczenia, a w przypadku żołnierzy poległych na frontach I wojny światowej nazwy jednostek, w których służyli. Część biogramów wzbogacono o materiał ilustracyjny dotyczący danej osoby.

Mamy świadomość, że słownik ten, obejmujący obecnie ponad 3000 osób, nie jest pełny. Nie zawsze udało się również wypełnić wszystkie wspomniane rubryki części biogramów. W tej sytuacji nie traktujemy słownika jako zamkniętej całości. W dalszym ciągu będziemy poszukiwać informacji i w miarę ich pozyskiwania, będziemy je publikować w tym słowniku. Będziemy również dodawać nowe ilustracje.

Wszelkie uwagi, pytania i ewentualne uzupełnienia prosimy kierować na adres: piotrhnatyszyn@muzeum-miejskie-zabrze.pl

 

 

Der Anfang des jüdischen Siedlungswesens auf dem Gebiet der heutigen Stadt Zabrze fanden in den 20er Jahren des XIX Jahrhunderts statt. Früher erschienen hier nur Pächter, die die lokalen Wirtshäuser führten. Nachdem ihre Pachtperiode beendet hatte, siedelten sie sich in andere Orte um. Im Jahre 1830 lebten Juden nur in fünf Ortschaften, die zu heutigem Zabrze gehören und ihre Gruppe zählte 26 Personen (5 in Małe Zabrze, 7 in Stare Zabrze, 6 in Mikulczyce, 5 in Grzybowice und 3 in Rokitnica). Im Jahre 1845 haben 56 Juden in 6 Ortschaften gelebt (15 in Małe Zabrze, 9 in Stare Zabrze, 20 in Mikulczyce, 3 in Zaborze, 6 in Rokitnica und 3 in Makoszowy). Im Jahre 1858 lebten in neun Ortschaften schon 325 Bekenner des Judaismus (110 in Małe Zabrze, 106 in Stare Zabrze, 8 in Dorota, 22 in Mikulczyce, 51 in Zaborze, 15 in Biskupice, 3 in Grzybowice, 7 in Rokitnica und 3 in Kończyce), und drei Jahre später, im Jahre 1861, auch in neun Ortschaften – 336 (122 in Małe Zabrze, 94 in Stare Zabrze, 20 in Mikulczyce, 71 in Zaborze, 10 in Biskupice, 4 in der zu Grzybowice gehörenden Kolonie Marienau, 9 in Rokitnica, 3 in Kończyce und 3 in Pawłów). Die Anzahl der Juden in Zabrze und Nachbarnortschaften wuchs systematisch. Sie wollten ihr religiöses Leben organisieren. Infolge dessen wurde hier im Jahre 1865 eine Filialgemeinde gegründet, die der jüdischen Gemeinde in Bytom unterlag. Am 01.01.1872 gründeten jüdische Einwohner von Stare Zabrze, Małe Zabrze, Zaborze mit Poręba, Dorota, Maciejów, Mikulczyce und Biskupice eine selbständige jüdische Gemeinde in Zabrze. Die Volkszählung, die am 01.12.1871, also einen Monat vor Gründung dieser Gemeinde, in Preußen durchgeführt wurde, zeigte, dass insgesamt 731 Juden in Ortschaften, die sie umfasste, lebten (285 in Małe Zabrze, 143 in Stare Zabrze, 11 in Dorota, 42 in Mikulczyce, 189 in Zaborze und 61 in Biskupice). Unter ihnen waren Handwerker, Kaufleute, Wirte sowie Besitzer der Wirthäuser, Unternehmer, Juristen und Ärzte. Die feierliche Weihe der Synagoge, die an der heutigen ul. Brysza errichtet wurde, erfolgte am 02.04.1873. In den nächsten Jahren wuchs die Zahl der Juden in Zabrze ständig. Im Jahre 1885 lebten hier 977, und im Jahre 1910 – 1130 Juden (inkl. 59 in Mikulczyce). Im Jahre 1925 lebten in Zabrze, Biskupice und Zaborze insgesamt 1160 Juden. Nachdem A. Hitler in Deutschland zur Macht kam, begann sich ihre Anzahl in Zabrze zu vermindern. Im Oktober 1933 waren hier noch 1081 Juden, und im Mai 1939 nur noch 554. Die klare offensichtliche Ursache dieses Prozesses waren Verfolgungen, die nach Pogromen in der Kristallnacht stärker wurden. Das Ergebnis dieser Verfolgungen war eine größere Emigration (nach Palästina, in die europäischen Länder, sowie nach Nord- und Südamerika). Juden, die vor dem Kriegsausbruch nicht emigrierten, kamen größtenteils ums Leben, als Hitler-Soldaten die „Endlösung der Judenfrage” realisierten. Die letzten Juden aus dem Gebiet von Zabrze wurden im Sommer 1942 deportiert. Sie wurden höchstwahrscheinlich ins Ghetto in Theresienstadt und ins KZ Auschwitz verschleppt.

Die im Wörterbuch publizierten Informationen stammen vor allem aus Standesamtregistern, aus dem „Gedenkbuch – Opfer der Verfolgung der Juden unter der nationalsozialistischen Gewaltherrschaft in Deutschland 1933–1945” - zugänglich auf der Website http://www.bundesarchiv.de; aus der „Zentraler Datenbank der Namen der Holocaustopfer” – zugänglich auf der Website http://www.yadvashem.org; aus den Archivmaterialien, die im Staatsarchiv in Katowice und in seiner Abteilung in Gliwice aufbewahrt sind, Lokalpresse, Adressregistern.

Im Wörterbuch „Juden in Zabrze” gibt es Informationen über Erwachsene, die in Zabrze bis 1942 lebten. Weitere Rubriken in den Biogrammen sind: Nach- und Vorname, Lebensdaten, Eltern und Ehegatten, Kinder (bei Töchtern wurden Nachnamen ihrer Ehegatten angegeben), Berufstätigkeit (Beruf, Ortschaft, die ein Stadtteil von heutigem Zabrze ist, wo die Person lebte / arbeitete, Daten der Erscheinung in Dokumenten, die anders als das Geburts- und Todesregister sind), sonstige – Tätigkeit in verschiedenen Organisationen, verliehene Auszeichnungen und im Falle von Soldaten, die im 1. Weltkrieg gefallen sind, Bezeichnungen der Truppeneinheiten, in denen sie Dienst getan haben. In manchen Biogrammen gibt es auch Abbildungen, die sich auf die betroffene Person beziehen.

Wir sind dessen bewusst, dass dieses Wörterbuch, das zur Zeit über 3000 Personen umfasst, nicht vollständig ist. Nicht immer konnten wir alle vorgenannten Rubriken und Biogramme ausfüllen. In dieser Situation halten wir das Projekt für nicht geschlossen. Wir werden Informationen daraufhin suchen und möglichst systematisch im Wörterbuch veröffentlichen. Wir werden auch neue Abbildungen hinfügen.

Alle Anmerkungen, Fragen und eventuelle Ergänzungen bitten wir unter folgende Adresse zu senden: piotrhnatyszyn@muzeum-miejskie-zabrze.pl

 



The very beginning of Jewish settlement in the area of Zabrze in its current shape took place in the second decade of the nineteenth century. Previously, only a few leaseholders ran  the local taverns here. They used to move to other places after the leases ended. In 1830, people of Jewish origin lived in five districts, which were later included to the current town. At that time the town was inhabited by 26 Jews (5 in Małe Zabrze, 7 in Stare Zabrze, 6 in Mikulczyce, 5 in Grzybowice and 3 in Rokitnica). In 1845, Jews lived in six places belonging to Zabrze (15 in Małe Zabrze, 9 in Stare Zabrze, 20 in Mikulczyce, 3 in Zaborze, 6 in Rokitnica, and 3 in Makoszowy). In 1858, the followers of Judaism lived in nine districts of Zabrze (110 in Małe Zabrze, 106 in Stare Zabrze, 8 in Dorota, 22 in Mikulczyce 51 in Zaborze, 15 in Biskupice, 3 in Grzybowice, 7 in Rokitnica, and 3 in Kończyce). Three years later, in 1861, Jews existed in nine districts – the total number of them was 336 (122 in Małe Zabrze, 94 in Stare Zabrze, 20 in Mikulczyce, 71 in Zaborze, 10 in Biskupice, 4 in Marienau – the colonies belonging to Grzybowice, 9 in Rokitnica, 3 in Kończyce, and 3 in Pawłów). The increasing number of Jews in Zabrze and in the vicinity of the town caused a desire to sort out their religious life. The first manifestation of this was the foundation of the Jewish community in 1865. This community was affiliated with the Jewish community in Bytom. On 1st January, 1872, the Jewish inhabitants of Stare Zabrze, Małe Zabrze, Zaborze and Poręba, Dorota, Maciejów, Mikulczyce, and Biskupice established their own independent Jewish community in Zabrze. The general census organized in Prussia on 1st December, 1871 showed that in the area, which was encompassed by the Jewish community, were 731 Jews (285 in Małe Zabrze, 143 in Stare Zabrze, 11 in Dorota, 42 in Mikulczyce 189 in Zaborze, and 61 in Biskupice). Among them were craftsmen, merchants, innkeepers, owners of taverns, entrepreneurs, lawyers and doctors. The ceremonial consecration of the synagogue, which was built at the current Brysza street took place on 2nd April, 1873. In the following years, the number of Jews in Zabrze was growing steadily: in 1885 there were 977 people, and in 1910 – there were 1,130 people (including 59 in Mikulczyce). In 1925, the total number of Jews equalled 1,160. They lived in Zabrze, Biskupice, and Zaborze. The number of Jews in Zabrze began to decline after the rise to power of Adolf Hitler. In October 1933, there were still 1,081 Jewish inhabitants but in May, 1939, only 554. The obvious reason for this decline was the persecution, which started to intensify after the wave of violent anti-Jewish pogroms called „Crystal Night” which took place on 9th /10th November 1938, throughout Germany. The result of this persecution was an increasing number of Jewish emigrants (to Palestine, European countries, and North and South America). Those who didn’t leave Germany for another places before World War II, were killed during the realization of the „final solution to the Jewish question” by the Nazis. The last Jews were deported from the area of Zabrze in mid-1942. Probably they were taken to the ghetto in Theresienstadt and to the extermination camp Auschwitz.

Information published in the lexicon is primarily derived from: marital status documents from the register office in Zabrze; „Gedenkbuch – Opfer der Juden unter der Verfolgung der nationalsozialistischen Gewaltherrschaft in Deutschland 1933–1945” available at http://www.bundesarchiv.de; „Zentrale Datenbank der Namen der Holocaustopfer” available at http://www.yadvashem.org; archival documents stored at the State Archives in Katowice and its branch in Gliwice; local press; address books.

The lexicon „Jews in Zabrze” contains information about adults who used to live in Zabrze until 1942. Additional rubrics of their biographies contain: surnames and first names, dates of birth and death, parents, spouses, children (the daughters are given the names of their husbands), occupation, district of the current Zabrze in which the person lived/worked, dates of occurrence in documents other than the book of birth and death, activity in a variety of organizations, orders, decorations, and medals given to soldiers. In the case of soldiers who died on the fronts of World War I are added the names of the military bases in which they served. Some biographical notes are enriched with photos.

We are aware that the lexicon is incomplete. However, it depicts more than 3,000 people. We also haven’t managed to fill in all the biographical rubrics. Therefore, in this case, we don’t treat the lexicon as a completed item. We will be continuing to seek information and we will be publishing it in the lexicon We will be also adding new photos.

Any comments, questions, and any additions please send us at the following address: piotrhnatyszyn@muzeum-miejskie-zabrze.pl

 

 



Liczba gości na stronie: 2448569
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle